Жамбыл облысында мемлекеттік сатып алу жүйесі толық цифрландыруға бет алды, бірақ бақылау мен тиімділік әлі де сын астында
SERТ-Inform ақпарат агенттігі Жамбыл облысы әкімдігінің мемлекеттік сатып алу басқармасына ресми сұрау жолдап, аймақтың сатып алу жүйесін жетілдіру бағытындағы жұмыс қорытындысы мен 2026 жылға арналған жоспарлар туралы жауап алды. Ұсынылған мәліметтер өңірде сатып алу жүйесін цифрландыру мен ашықтықты қамтамасыз етуге нақты қадамдар жасалып жатқанын көрсетеді. Алайда, атқарылған жұмыстарда шешімін толық таппаған мәселелер де бар.
2026 жылдағы басты бағыт – толық автоматтандыру
Басқарманың мәліметінше, келесі жылдың негізгі мақсаты – сатып алу процесін толық автоматтандыру және «адами факторды» барынша азайту.
Бұл бағытта:
рәсімдердің мерзімін қысқарту,
сапалық көрсеткіштерді арттыру,
және әлеуметтік маңызды жобаларды уақтылы қаржыландыру көзделген.
Бұл қадам жергілікті деңгейдегі жемқорлық тәуекелдерін азайтады деген үміт бар. Бірақ автоматтандыру жүйесінің тиімділігі көбіне орындаушы кадрлардың цифрлық сауаттылығына және деректердің ашықтығына байланысты болмақ.
Ашықтық пен цифрландыру
Барлық мемлекеттік сатып алу бірыңғай веб-портал арқылы электронды форматта жүргізіледі.
2025 жылдың 23 қазанынан бастап «Омаркет» электрондық дүкенінде Қаржы министрлігі әзірлеген антифрод-бақылау жүйесі іске қосылған. Бұл тетік бағаларды негізсіз көтеру фактілерін анықтап, нарықтағы теңдікті қорғауға бағытталған.
Басқарма дерегінше, қазіргі уақытта бағаларды жүйелі түрде асыра көрсету байқалмайды.
Дегенмен, бұл мәлімдеме қоғам тарапынан толық сенімге ие емес: соңғы жылдары жергілікті тапсырыс берушілер арасында жабдықтарға бағаның нарықтан жоғары қойылуы жөнінде сын жиі айтылып келеді. Сондықтан мониторинг нәтижелерін жария және нақты деректермен сүйемелдеу маңызды.
Жаңа формат – рейтингтік-баллдық жүйе
Бұрын сатып алу комиссиялары шешім қабылдауда басты рөл атқарса, енді олардың орнына рейтингтік-баллдық автоматтандырылған жүйе енгізілді.
Барлық есеп-қисап портал арқылы автоматты түрде жүргізіліп, қорытынды хаттама адамның қатысуынсыз жарияланады.
Бұл – шынайы ашықтыққа бағытталған қадам. Бірақ бұл жүйелердің сапасы алгоритм мен бастапқы деректердің сенімділігіне тікелей тәуелді. Егер мәліметтер толық әрі нақты болмаса, әділдіктің автоматтандырылуы — формальды сипатта ғана қалуы мүмкін.
Отандық өндірушілер — басым назарда
2026 жылы қазақстандық тауар өндірушілерді (ҚТӨ) қолдаудың жаңа механизмі іске қосылды.
Басты ерекшелігі – сандық тізілімге көшу және қағаз сертификаттардан толық бас тарту.
Қолдаудың төрт негізгі тетігі:
Цифрлық тізілім (ks.gov.kz) – мемлекеттік преференциялар тек осы базаға тіркелген компанияларға беріледі.
Сатып алу басымдығы – жиһаз, киім, тамақ өнімдері тәрізді тауарлар тек отандық өндірушілерден алынады.
Қаржылық жеңілдіктер: 3% шартты төмендету, 30–50% аванс, төлем 10 жұмыс күні ішінде.
Жеткізуге жайлы мерзім: 60 күндік уақыттық жеңілдік.
Бұл шаралар жергілікті кәсіпкерлерге айтарлықтай дем береді, бірақ сарапшылар пікірінше, нақты өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігі мен сапа стандарттарына сәйкестігі әлі тұрақсыз. Цифрландырумен бірге сапа мониторингі мен өндіріс шығындарын әділ бағалау жүйесін күшейту қажет.
Тиімділік және заң бұзушылық профилактикасы
Басқарманың мәліметі бойынша, сатып алу номенклатурасы орташа нарықтық бағадан жоғары болмауы қатаң бақыланады.
«Тәуекелдерді басқару жүйесі» арқылы бұзушылық анықталған жағдайда әкімшілік шаралар қолданылуда.
Дегенмен, нақты қанша бұзушылық тіркеліп, қандай көлемде қаражат қайтарылғаны туралы ашық статистика берілмеген. Мұндай деректердің қоғамдық есептілікте болмауы — транспаренттілік деңгейін төмендететін фактор.
2025 жылдың қорытындысы
Былтыр облыста 145,4 млрд теңгеге 669 лот жарияланып, 142,4 млрд теңгенің келісімшарты жасалды.
3 млрд теңге үнемделіп, оның 74,3%-ы жергілікті компанияларға берілген.
Бұл — экономикалық тұрғыдан оң нәтиже. Дегенмен, үнемделген қаржының нақты қай салаға бағытталғаны және оның әлеуметтік әсері туралы ақпарат көрсетілмеген. Мұндай деректер халық алдындағы есептілікті арттыру үшін маңызды.
Жамбыл облысының мемлекеттік сатып алу басқармасы жүйені толық цифрландыруға және ашықтық деңгейін жаңа сапаға көтеруге бағыт алып отыр.
Оң динамика бар: автоматтандыру, отандық өндірушілерді қолдау, антифрод бақылау мен рейтингтік жүйе – маңызды тетік.
Дегенмен, бірнеше сын‑түйін де бар:
Ашық деректер мен нәтижелердің жариялығын күшейту керек;
Баға мониторингі мен аудит деректері нақты көрсетілмеген;
Кадрлар мен тапсырыс берушілердің цифрлық сауаттылығы біркелкі емес.
Яғни цифрландыру бастамалары нақты нәтижеге айналуы үшін тек технология емес, жүйелі адам капиталы мен деректер ашықтығы қатар дамуы қажет.
